Sinh học 10
Este conjunto de flashcards aborda conceitos fundamentais de biologia celular, incluindo a teoria celular, estruturas e macromoléculas.
Thẻ · 62
- Học thuyết tế bào (Cell Theory)
- Học thuyết khẳng định mọi sinh vật sống đều cấu tạo từ tế bào, tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống và sinh ra từ tế bào có trước.
- Các cấp độ tổ chức sống cơ bản
- Gồm 5 cấp độ chính: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái - sinh quyển; có tính thứ bậc, mở và tự điều chỉnh.
- Đặc tính nổi trội của tổ chức sống
- Đặc tính chỉ xuất hiện ở cấp độ cao hơn do sự tương tác giữa các bộ phận cấu thành mà cấp độ thấp hơn không có (ví dụ: tư duy ở não bộ).
- Nguyên tố đại lượng trong tế bào
- Chiếm lượng lớn (≥ 0,01% khối lượng chất khô), gồm C, H, O, N, P, S, Ca... có vai trò cấu tạo nên đại phân tử sinh học và tế bào.
- Nguyên tố vi lượng trong tế bào
- Chiếm lượng rất nhỏ (< 0,01%), gồm Fe, Cu, Zn, I... đóng vai trò hoạt hóa enzyme và điều hòa trao đổi chất (ví dụ: Fe trong hemoglobin).
- Cacbon (vai trò sinh học)
- Nguyên tố cốt lõi của sự sống nhờ có 4 electron hóa trị, tạo bộ khung liên kết đa dạng (mạch thẳng, nhánh, vòng) cho mọi đại phân tử.
- Nước (vai trò trong tế bào)
- Phân tử phân cực, là dung môi hòa tan, môi trường phản ứng hóa sinh, điều hòa nhiệt độ và tham gia cấu trúc tế bào.
- Monosaccharide
- Đường đơn 3-7 cacbon, cung cấp năng lượng nhanh cho tế bào; ví dụ: Glucose (đường nho), Fructose (đường quả), Ribose trong RNA.
- Disaccharide
- Đường đôi gồm 2 phân tử đường đơn liên kết glycosidic; ví dụ: Saccharose (đường mía: glucose + fructose), Maltose, Lactose (đường sữa).
- Polysaccharide
- Đường đa gồm nhiều gốc glucose; làm chất dự trữ năng lượng (tinh bột ở thực vật, glycogen ở động vật) hoặc cấu trúc (cellulose, chitin).
- Cellulose
- Polysaccharide mạch thẳng không phân nhánh tạo bởi liên kết beta-1,4-glycosidic, tạo thành vi sợi bền vững cấu tạo thành tế bào thực vật.
- Triglyceride (Chất béo trung tính)
- Gồm 1 phân tử glycerol liên kết 3 acid béo bằng liên kết ester; chức năng dự trữ năng lượng, cách nhiệt và bảo vệ cơ học.
- Phospholipid
- Phân tử lưỡng cực gồm 1 glycerol gắn 2 acid béo kị nước và 1 nhóm phosphate ưa nước; cấu tạo nên màng sinh chất của tế bào.
- Steroid
- Lipid chứa 4 vòng carbon liên kết; ví dụ cholesterol cấu tạo màng tế bào động vật, hormone giới tính (estrogen, testosterone).
- Amino acid (Axit amin)
- Đơn vị cấu tạo protein, gồm nhóm amin (-NH2), nhóm carboxyl (-COOH), H và gốc R biến đổi; có 20 loại phổ biến trong tự nhiên.
- Liên kết peptide
- Liên kết cộng hóa trị hình thành giữa nhóm carboxyl của một amino acid với nhóm amin của amino acid kế tiếp, giải phóng 1 phân tử nước.
- Các bậc cấu trúc của protein
- Bậc 1 (chuỗi polypeptide), bậc 2 (xoắn alpha hoặc phiến gấp beta), bậc 3 (cuộn không gian 3 chiều), bậc 4 (tập hợp nhiều chuỗi peptide).
- Hiện tượng biến tính của protein
- Sự phá hủy cấu trúc không gian bậc 2, 3, 4 do nhiệt độ, pH hay hóa chất, làm protein mất đi hoạt tính sinh học ban đầu.
- Nucleotide
- Đơn phân của nucleic acid, gồm 3 thành phần: gốc phosphate, đường pentose (deoxyribose hoặc ribose) và một base nitơ (A, T, G, C, U).
- DNA (Axit Deoxyribonucleic)
- Chuỗi xoắn kép gồm 2 mạch polynucleotide đối song song liên kết bổ sung (A-T bằng 2 liên kết H, G-C bằng 3 liên kết H); lưu trữ thông tin di truyền.
- RNA (Axit Ribonucleic)
- Chuỗi đơn polynucleotide chứa đường ribose và base uracil (thay cho T); gồm mRNA truyền thông tin, tRNA vận chuyển amino acid, rRNA tạo ribosome.
- Tế bào nhân sơ (Prokaryote)
- Tế bào chưa có màng nhân, không có bào quan có màng bao bọc; kích thước nhỏ (1-5 micromet), đại diện là vi khuẩn và vi khuẩn cổ.
- Thành tế bào vi khuẩn (Peptidoglycan)
- Mạng lưới polysaccharide liên kết với peptide, tạo hình dạng và bảo vệ cơ thể vi khuẩn; phân biệt vi khuẩn Gram dương và Gram âm.
- Vùng nhân tế bào nhân sơ
- Khu vực chứa phân tử DNA vòng kép duy nhất, trần (không liên kết histone), mang thông tin di truyền tối thiểu của vi khuẩn.
- Plasmid
- Phân tử DNA vòng nhỏ ngoài vùng nhân ở vi khuẩn, mang các gene phụ trợ không thiết yếu như gene kháng thuốc kháng sinh.
- Nhân tế bào nhân thực (Nucleus)
- Được bao bọc bởi màng kép có lỗ nhân; chứa chất nhiễm sắc (DNA gắn histone) và nhân con (hạch nhân - nơi lắp ráp ribosome).
- Ribosome
- Bào quan không có màng, cấu tạo từ rRNA và protein; nơi diễn ra quá trình sinh tổng hợp chuỗi polypeptide (dịch mã).
- Lưới nội chất hạt (RER)
- Hệ thống màng xoang dẹp có ribosome bám trên bề mặt; tổng hợp các protein tiết ra ngoài, protein màng và enzyme lysosome.
- Lưới nội chất trơn (SER)
- Hệ thống ống màng phân nhánh không có ribosome; tổng hợp lipid, chuyển hóa đường, giải độc thuốc/chất độc và dự trữ ion Ca2+.
- Bộ máy Golgi
- Hệ thống túi dẹp xếp chồng độc lập; tiếp nhận, biến đổi, đóng gói và phân phối các sản phẩm từ lưới nội chất đến các đích.
- Ty thể (Mitochondria)
- Bào quan màng kép (màng trong gấp nếp thành mào màng), chứa chất nền có DNA riêng; trung tâm hô hấp tế bào tạo năng lượng ATP.
- Lục lạp (Chloroplast)
- Bào quan màng kép ở thực vật, chứa thylakoid xếp thành hạt grana có diệp lục; thực hiện quang hợp chuyển quang năng thành hóa năng.
- Lysosome
- Túi màng đơn chứa enzyme thủy phân axit; tiêu hóa nội bào các thức ăn, bào quan già cỗi và vi khuẩn gây bệnh bị bắt giữ.
- Peroxisome
- Bào quan màng đơn chứa enzyme oxidase và catalase; phân giải axit béo chuỗi dài và khử độc H2O2 thành nước và oxy.
- Không bào trung tâm
- Bào quan lớn ở tế bào thực vật trưởng thành; duy trì áp suất trương nước, dự trữ dưỡng chất, sắc tố hoa quả hoặc chất độc phòng vệ.
- Khung xương tế bào (Cytoskeleton)
- Mạng lưới vi ống, sợi trung gian và vi sợi protein; duy trì hình dạng cơ học, neo giữ bào quan và tham gia vận chuyển nội bào.
- Mô hình khảm động của màng sinh chất
- Lớp kép phospholipid linh hoạt tạo khung cơ bản (tính động), xen kẽ các protein màng xuyên màng và ngoại vi (tính khảm).
- Khuếch tán đơn giản
- Sự vận chuyển thụ động các chất nhỏ, không phân cực (O2, CO2, lipid) trực tiếp qua lớp kép phospholipid theo gradien nồng độ.
- Khuếch tán tăng cường (Facilitated diffusion)
- Sự di chuyển thụ động của phân tử phân cực hoặc ion qua màng thông qua protein kênh hoặc protein mang mà không tốn ATP.
- Thẩm thấu (Osmosis)
- Sự khuếch tán thuần túy của các phân tử nước qua màng bán thấm từ nơi có thế nước cao (nhược trương) sang thế nước thấp (ưu trương).
- Hiện tượng co nguyên sinh
- Hiện tượng tế bào thực vật bị mất nước khi ngâm trong dung dịch ưu trương, màng sinh chất và khối tế bào chất tách rời thành tế bào.
- Vận chuyển chủ động (Active transport)
- Sự vận chuyển chất ngược gradien nồng độ (từ nơi thấp đến nơi cao) nhờ protein mang và bắt buộc tiêu tốn năng lượng ATP.
- Nhập bào (Endocytosis) và Xuất bào (Exocytosis)
- Hình thức vận chuyển các đại phân tử hoặc vật thể lớn nhờ sự biến dạng, hình thành và hòa nhập của các bóng màng sinh học.
- ATP (Adenosine Triphosphate)
- Đồng tiền năng lượng của tế bào gồm adenine, ribose và 3 nhóm phosphate; giải phóng năng lượng lớn (~30,5 kJ/mol) khi bẻ gãy liên kết cao năng.
- Enzyme và Trung tâm hoạt động
- Chất xúc tác sinh học đặc hiệu bản chất là protein; trung tâm hoạt động là vùng cấu trúc khớp đặc hiệu với cơ chất để xúc tác.
- Năng lượng hoạt hóa (Activation energy)
- Mức năng lượng tối thiểu cần cung cấp để phản ứng hóa học bắt đầu; enzyme tăng tốc độ phản ứng bằng cách hạ thấp năng lượng này.
- Đường phân (Glycolysis)
- Giai đoạn đầu của hô hấp tế bào diễn ra ở bào tương; 1 phân tử Glucose (6C) bị phân giải thành 2 phân tử Pyruvate (3C), sinh ra 2 ATP và 2 NADH.
- Chu trình Krebs (Chu trình axit citric)
- Diễn ra trong chất nền ty thể; oxy hóa hoàn toàn acetyl-CoA thành CO2, sinh ra 2 ATP, 6 NADH và 2 FADH2 cho mỗi phân tử glucose.
- Chuỗi truyền electron hô hấp
- Hệ thống protein trên màng trong ty thể; vận chuyển điện tử từ NADH/FADH2 đến O2 (chất nhận điện tử cuối cùng), tạo ra nhiều ATP nhất qua hóa thẩm.
- Lên men (Fermentation)
- Con đường tạo năng lượng kị khí không có O2; tái sinh NAD+ từ NADH bằng cách khử pyruvate thành lactate (axit lactic) hoặc ethanol và CO2.
- Pha sáng của quang hợp
- Diễn ra tại màng thylakoid; sử dụng quang năng hấp thụ bởi diệp lục và phân ly nước sinh O2, tạo ra ATP và NADPH cho pha tối.
- Pha tối của quang hợp (Chu trình Calvin)
- Diễn ra trong chất nền (stroma) của lục lạp; sử dụng enzyme RuBisCO để cố định CO2, nhờ ATP và NADPH từ pha sáng tạo nên phân tử đường G3P.
- Chu kì tế bào (Cell cycle)
- Trình tự biến đổi từ khi tế bào được sinh ra đến khi hoàn thành phân chia; gồm kì trung gian (pha G1, S, G2) và pha phân chia M (nguyên phân).
- Pha S của kì trung gian
- Giai đoạn nhân đôi vật chất di truyền; phân tử DNA tự nhân đôi dẫn đến mỗi nhiễm sắc thể đơn nhân đôi thành nhiễm sắc thể kép gồm 2 chromatid.
- Điểm kiểm soát chu kì tế bào (Checkpoints)
- Các điểm chốt G1, G2 và M giúp kiểm tra điều kiện phát triển, tổn thương DNA và sự gắn thoi tơ trước khi tế bào bước sang pha kế tiếp.
- Nguyên phân (Mitosis)
- Hình thức phân chia tế bào soma gồm 4 kì (đầu, giữa, sau, cuối); từ 1 tế bào mẹ (2n) tạo ra 2 tế bào con có bộ NST giống hệt nhau và giống mẹ (2n).
- Giảm phân I (Meiosis I)
- Lần phân bào giảm nhiễm; các NST tương đồng tiếp hợp và có thể trao đổi chéo ở kì đầu I, sau đó phân li về 2 cực tạo 2 tế bào chứa n NST kép.
- Trao đổi chéo (Crossing over)
- Sự trao đổi các đoạn tương ứng giữa 2 chromatid không cùng chị em của cặp NST tương đồng ở kì đầu giảm phân I, tạo biến dị tổ hợp.
- Giảm phân II (Meiosis II)
- Lần phân bào tương tự nguyên phân; các chromatid tách nhau tại tâm động phân li về hai cực, tạo 4 tế bào con đơn bội mang n NST đơn.
- Cấu tạo chung của Virus
- Dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, kích thước siêu hiển vi (20-300 nm); gồm lõi acid nucleic (DNA hoặc RNA) bọc bởi vỏ protein gọi là capsid.
- Chu trình tan (Lytic cycle)
- Chu trình nhân lên của virus gồm 5 giai đoạn (hấp phụ, xâm nhập, sinh tổng hợp, lắp ráp, phóng thích), phá vỡ và làm chết tế bào chủ.
- Chu trình tiềm tan (Lysogenic cycle)
- Chu trình mà hệ gene của virus tích hợp vào hệ gene của tế bào chủ dưới dạng prophage, nhân lên cùng tế bào mà không làm tan tế bào.