Sinh học cơ bản
Bộ thẻ ghi nhớ về các khái niệm sinh học cơ bản, bao gồm cấu trúc tế bào, di truyền học và sinh thái học dành cho học sinh.
Thẻ · 99
- Tế bào
- Đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của mọi sinh vật sống.
- Tế bào nhân sơ (Prokaryote)
- Tế bào chưa có màng nhân bao bọc vật chất di truyền, ví dụ như vi khuẩn.
- Tế bào nhân thực (Eukaryote)
- Tế bào có nhân hoàn chỉnh được bao bọc bởi màng nhân, chứa các bào quan có màng.
- Màng sinh chất
- Lớp màng kép phospholipid bao quanh tế bào, kiểm soát các chất ra vào tế bào.
- Tế bào chất
- Vùng nằm giữa màng sinh chất và nhân, nơi diễn ra hầu hết các hoạt động chuyển hóa.
- Nhân tế bào
- Bào quan chứa vật chất di truyền (ADN), điều khiển mọi hoạt động sống của tế bào.
- Ty thể
- Bào quan thực hiện hô hấp tế bào để tạo ra phần lớn năng lượng ATP cho tế bào.
- Lục lạp
- Bào quan ở tế bào thực vật chứa diệp lục, thực hiện quá trình quang hợp.
- Ribosome
- Bào quan không màng chịu trách nhiệm tổng hợp protein từ thông tin của mARN.
- Lưới nội chất hạt
- Hệ thống màng có gắn ribosome, tham gia tổng hợp và biến đổi protein.
- Lưới nội chất trơn
- Hệ thống màng không gắn ribosome, tham gia tổng hợp lipid và giải độc.
- Bộ máy Golgi
- Bào quan sửa đổi, phân loại, đóng gói và vận chuyển các sản phẩm của tế bào.
- Lysosome
- Bào quan chứa các enzyme thủy phân dùng để phân hủy chất thải và bào quan già cỗi.
- Không bào
- Bào quan chứa dịch tế bào, điều hòa áp suất thẩm thấu và tích trữ các chất.
- Thành tế bào
- Lớp vỏ cứng bên ngoài màng sinh chất của thực vật và nấm, giúp bảo vệ và định hình tế bào.
- ATP (Adenosine Triphosphate)
- Đồng tiền năng lượng của tế bào, cung cấp năng lượng cho các hoạt động sống.
- Khuếch tán
- Sự di chuyển của các phân tử từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp.
- Thẩm thấu
- Sự khuếch tán của các phân tử nước qua màng bán thấm.
- Vận chuyển thụ động
- Sự vận chuyển chất qua màng mà không tiêu tốn năng lượng ATP.
- Vận chuyển chủ động
- Sự vận chuyển chất qua màng ngược chiều nồng độ và tiêu tốn năng lượng ATP.
- Thực bào
- Hình thức tế bào bắt và nuốt các phân tử lớn hoặc vi sinh vật vào bên trong.
- Quang hợp
- Quá trình thực vật sử dụng ánh sáng mặt trời để chuyển đổi CO2 và nước thành glucose và O2.
- Hô hấp tế bào
- Quá trình phân giải các phân tử hữu cơ để giải phóng năng lượng dưới dạng ATP.
- Đường phân
- Giai đoạn đầu của hô hấp tế bào, phân giải glucose thành axit pyruvic trong tế bào chất.
- Chu trình Krebs
- Chuỗi phản ứng hóa sinh trong chất nền ty thể tạo ra chất mang electron NADH và FADH2.
- Chuỗi chuyền electron
- Giai đoạn cuối của hô hấp tế bào ở màng trong ty thể, tạo ra lượng lớn ATP nhờ oxy.
- Lên men
- Quá trình phân giải đường kị khí không cần oxy, tạo ra sản phẩm như axit lactic hoặc ethanol.
- Chu kỳ tế bào
- Trình tự các sự kiện từ khi tế bào hình thành cho đến khi phân chia tạo tế bào mới.
- Nguyên phân
- Hình thức phân chia tế bào sinh dưỡng tạo ra hai tế bào con giống hệt tế bào mẹ.
- Giảm phân
- Hình thức phân chia tạo giao tử, làm giảm một nửa số lượng nhiễm sắc thể của loài.
- Nhiễm sắc thể
- Cấu trúc gồm ADN liên kết với protein histone, mang thông tin di truyền của sinh vật.
- Cromatit
- Một trong hai sợi giống hệt nhau của một nhiễm sắc thể kép sau khi nhân đôi.
- Tâm động
- Vị trí thắt trên nhiễm sắc thể, nơi các thoi phân bào gắn vào trong quá trình phân bào.
- Kỳ đầu (Prophase)
- Kỳ phân bào khi nhiễm sắc thể co xoắn, màng nhân tiêu biến và thoi phân bào hình thành.
- Kỳ giữa (Metaphase)
- Kỳ phân bào khi các nhiễm sắc thể co xoắn cực đại và xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo.
- Kỳ sau (Anaphase)
- Kỳ phân bào khi các nhiễm sắc tử chị em tách nhau ra và di chuyển về hai cực của tế bào.
- Kỳ cuối (Telophase)
- Kỳ phân bào khi các nhiễm sắc thể dãn xoắn, màng nhân tái lập và tế bào bắt đầu phân chia tế bào chất.
- ADN (DNA)
- Axit nucleic chứa thông tin di truyền dưới dạng chuỗi xoắn kép gồm bốn loại nucleotide: A, T, G, C.
- ARN (RNA)
- Axit nucleic chuỗi đơn tham gia vào quá trình biểu hiện gen, gồm các loại nucleotide: A, U, G, C.
- Nucleotide
- Đơn phân cấu tạo nên axit nucleic, gồm nhóm phosphate, đường 5 carbon và base nitơ.
- Gen
- Đoạn phân tử ADN mang thông tin mã hóa cho một chuỗi polypeptide hoặc một phân tử ARN.
- Nhân đôi ADN
- Quá trình tự sao chép của ADN theo nguyên tắc bổ sung và bán bảo tồn trước khi phân bào.
- Phiên mã
- Quá trình tổng hợp ARN dựa trên mạch khuôn của gen theo nguyên tắc bổ sung.
- Dịch mã
- Quá trình tổng hợp chuỗi polypeptide dựa trên trình tự các codon của mARN tại ribosome.
- Mã di truyền
- Hệ thống quy ước ba nucleotide liên tiếp (bộ ba) mã hóa cho một axit amin xác định.
- Đột biến gen
- Sự biến đổi trong cấu trúc của gen liên quan đến một hoặc một số cặp nucleotide.
- Đột biến nhiễm sắc thể
- Sự biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng nhiễm sắc thể trong tế bào.
- Alen
- Các trạng thái biểu hiện khác nhau của cùng một gen.
- Đồng hợp tử
- Cá thể mang hai alen giống nhau của cùng một gen (ví dụ: AA hoặc aa).
- Dị hợp tử
- Cá thể mang hai alen khác nhau của cùng một gen (ví dụ: Aa).
- Kiểu gen
- Toàn bộ các gen nằm trong tế bào của một cơ thể sinh vật.
- Kiểu hình
- Tập hợp các đặc điểm hình thái, sinh lý của cơ thể là kết quả tương tác giữa kiểu gen và môi trường.
- Tính trạng trội
- Tính trạng biểu hiện ngay cả khi ở trạng thái dị hợp tử.
- Tính trạng lặn
- Tính trạng chỉ biểu hiện khi ở trạng thái đồng hợp tử lặn.
- Quy luật phân li
- Mỗi cặp alen phân li đồng đều về các giao tử trong quá trình tạo giao tử.
- Quy luật phân li độc lập
- Các cặp alen nằm trên các cặp nhiễm sắc thể khác nhau phân li độc lập trong giảm phân.
- Di truyền liên kết
- Hiện tượng các gen nằm trên cùng một nhiễm sắc thể có xu hướng di truyền cùng nhau.
- Hoán vị gen
- Sự trao đổi chéo giữa các chromatit không chị em dẫn đến tái tổ hợp gen mới.
- Di truyền liên kết giới tính
- Sự di truyền của các gen nằm trên nhiễm sắc thể giới tính (X hoặc Y).
- Di truyền ngoài nhân
- Sự di truyền theo dòng mẹ của các gen nằm trong tế bào chất (ty thể, lục lạp).
- Đột biến điểm
- Đột biến gen chỉ liên quan đến một cặp nucleotide đơn lẻ (thay thế, thêm, hoặc mất).
- Thể dị bội
- Cơ thể có số lượng nhiễm sắc thể ở một hoặc một số cặp bị thay đổi (ví dụ: 2n+1, 2n-1).
- Thể đa bội
- Cơ thể có bộ nhiễm sắc thể tăng lên theo bội số nguyên của n và lớn hơn 2n (ví dụ: 3n, 4n).
- Tiến hóa
- Quá trình biến đổi qua các thế hệ của quần thể sinh vật dẫn đến sự đa dạng sinh thái.
- Chọn lọc tự nhiên
- Cơ chế tiến hóa trong đó cá thể có biến dị thích nghi tốt hơn sẽ sống sót và sinh sản nhiều hơn.
- Chọn lọc nhân tạo
- Quá trình con người chủ động chọn lọc và nhân giống các biến dị có lợi cho nhu cầu của mình.
- Đột biến (trong tiến hóa)
- Nguồn nguyên liệu sơ cấp tạo ra các alen mới cho quá trình tiến hóa.
- Dòng gen (Gene flow)
- Sự di chuyển của các alen vào hoặc ra khỏi một quần thể thông qua sự di cư của cá thể.
- Phiêu bạt di truyền (Genetic drift)
- Sự biến động ngẫu nhiên tần số alen trong quần thể nhỏ do các biến cố ngẫu nhiên.
- Loài
- Nhóm cá thể có khả năng giao phối tự nhiên với nhau và sinh ra con cái hữu thụ.
- Cách li sinh sản
- Các rào cản sinh học ngăn cản các loài khác nhau giao phối hoặc sinh con hữu thụ.
- Cơ quan tương đồng
- Các cơ quan có cùng nguồn gốc phôi nhưng có thể có hình thái và chức năng khác nhau.
- Cơ quan thoái hóa
- Cơ quan phát triển không đầy đủ ở cơ thể trưởng thành, di tích của tổ tiên.
- Hóa thạch
- Di tích hoặc dấu vết của sinh vật cổ xưa được lưu giữ lại trong các tầng đá địa chất.
- Quần thể
- Tập hợp các cá thể cùng loài sống trong một khoảng không gian và thời gian xác định.
- Quần xã
- Tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài khác nhau cùng sống trong một sinh cảnh xác định.
- Hệ sinh thái
- Hệ thống bao gồm quần xã sinh vật và môi trường sống vô sinh tương tác lẫn nhau.
- Sinh quyển
- Toàn bộ khu vực trên Trái Đất có sự sống tồn tại, bao gồm thủy quyển, thạch quyển và khí quyển.
- Sinh vật sản xuất
- Sinh vật tự dưỡng (như thực vật) có khả năng tự tổng hợp chất hữu cơ từ năng lượng mặt trời.
- Sinh vật tiêu thụ
- Sinh vật dị dưỡng sử dụng sinh vật khác làm nguồn thức ăn (động vật ăn cỏ, ăn thịt).
- Sinh vật phân giải
- Sinh vật (như vi khuẩn, nấm) phân hủy chất hữu cơ chết thành các chất vô cơ đơn giản.
- Chuỗi thức ăn
- Dãy các loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau, loài này ăn loài trước nó.
- Lưới thức ăn
- Tập hợp các chuỗi thức ăn có các mắt xích chung đan xen vào nhau trong một hệ sinh thái.
- Bậc dinh dưỡng
- Vị trí của một loài sinh vật trong chuỗi hoặc lưới thức ăn (ví dụ: sản xuất, tiêu thụ bậc 1).
- Cạnh tranh
- Quan hệ giữa các loài hoặc cá thể cùng tranh giành các nguồn sống giới hạn như thức ăn, nơi ở.
- Cộng sinh
- Quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa hai loài mà cả hai bên đều có lợi và bắt buộc phải có nhau.
- Hợp tác
- Quan hệ giữa hai loài đều có lợi nhưng không nhất thiết phải gắn bó chặt chẽ cả đời.
- Hội sinh
- Quan hệ giữa hai loài trong đó một loài có lợi còn loài kia không có lợi cũng không bị hại.
- Ký sinh
- Mối quan hệ trong đó một loài sống bám vào loài khác, lấy chất dinh dưỡng và gây hại cho vật chủ.
- Cân bằng nội môi
- Khả năng duy trì sự ổn định của môi trường bên trong cơ thể sinh vật.
- Enzyme
- Chất xúc tác sinh học có bản chất protein giúp làm tăng tốc độ phản ứng hóa sinh.
- Trung tâm hoạt động
- Vùng đặc hiệu trên enzyme nơi cơ chất liên kết để phản ứng diễn ra.
- Cơ chất
- Chất phản ứng chịu tác động xúc tác của một enzyme cụ thể.
- Phospholipid
- Phân tử lipid có đầu ưa nước và đuôi kị nước, cấu tạo nên lớp màng kép sinh học.
- Protein
- Đại phân tử sinh học cấu tạo từ các đơn phân axit amin, tham gia hầu hết chức năng tế bào.
- Axit amin
- Đơn phân cấu tạo nên protein, có nhóm amin (-NH2) và nhóm carboxyl (-COOH).
- Carbohydrate
- Đại phân tử hữu cơ gồm đường đơn, đường đôi và đường đa, là nguồn năng lượng chính.
- Glucose
- Đường đơn 6 carbon, là nguồn nguyên liệu chính cho hô hấp tế bào tạo năng lượng.
- Lipid
- Hợp chất hữu cơ không tan trong nước, bao gồm mỡ, dầu, phospholipid và steroid.